Lasap ng Orihinal sa Pampanitikang Salin

Panimula

Mahalaga, ngunit hindi prioridad, ang pagsasalin sa Ingles ng mga akdang pampanitikan na orihinal na nasusulat sa wikang Filipino. Marahil, iniisip ng marami na hindi na kailangan pang magsalin sa Ingles ng mga akdang pampanitikan dahil marami namang mahuhusay na Pilipinong manunulat sa wikang Ingles.

Ngunit naniniwala ang mga awtoridad na iba pa rin ang panitikang orihinal na sinulat sa isang katutubong wika. Isa na rito si Dr Septy Ruzui ng University of Malaysia. Noong 1977, nagtungo siya sa noo’y Surian ng Wikang Pambansa (Komisyon sa Wikang Filipino ngayon) upang ipasalin sa Ingles ang ilang piling maiklng kuwento, tula, at dula na nakasulat sa Pilipino (Filipino na ngayon). Ang mga salin na ito sa Ingles ay naging batayan naman ng salin sa Bahasa Malaysia na isinama sa isang antolohiya ng mga akdang pampanitikan mula sa rehiyong Asean.

Ayon sa mga awtoridad, hindi maiiwasang angkinin ng manunulat sa isang dayuhang wika ang kultura ng wikang ginagamit niya; samakatuwid, hindi na niya masasabi na ang kanyang likha ay tunay na nagbabandila ng kaakuhang Pilipino.

Kung gayon, ang pagsasalin sa Ingles ng mga akdang pampanitikan sa katutubong wika ay may mahalagang tungkulin: ibahagi sa buong daigdig ang ating mga mithiin, pag-asa, at pangarap, na ipinapahayag sa ating panitikan.

Natatanging karanasan sa pagsasalin

Ang papel na ito ay tungkol sa aking naging karanasan sa pagsasalin sa Ingles ng dalawang maikling kuwentong orihinal na isinulat sa Filipino, tungo sa pagtatamo ng titulong MA in English. Ang pamagat ng aking tesis ay “A Translation into English of Two Short Stories Originally Written in Pilipino with an Explanation of the Translation Process.” Dalawang maikling kuwento ang sentro ng pag-aaral –  “Malalim ang Gabi’ ni Ponciano B. P. Pineda at “Impeng Negro” ni Rogelio R. Sikat. Kapwa premyadong manunulat ang dalawang awtor at ang kanilang mga obra ay kapwa nagkamit ng gantimpala sa Palanca Memorial Awards. Nagkamit ng pangatlong gantimpala ang “Malalim” noong 1952; pangalawang gantimpala naman ang “Impeng Negro” noong 1962.

May iba pang pagkakatulad ang dalawang maikling kuwento, bagama’t isang dekada ang nakapagitan nang sulatin at magkamit ng gantimpala ang mga ito:

  1. Kapwa ipinapakita sa dalawang kuwento ang manunulat bilang “social critic,” na lumilikha ng makasining na larawan ng lipunang kanyang kinabibilangan;
  2. Kapwa dalawa lamang ang mga tauhan: ang mag-asawang sina Oming at Sinang sa “Malalim” at sina Impen at Ogor sa “Impeng Negro”;
  3. Kapwa naganap ang mga pangyayari sa ilang oras lamang at mabisang gumamit ng pagbabalik-tanaw upang balikan ang mga nakaraang pangyayari;
  4. Kapwa nagtataglay ng mga sangkap na hindi maisasalin, kaya’t nagsisilbing malaking hamon sa sining ng pagsasalin;
  5. Kapwa mapuwersa ang gamit ng wika at may natatanging estilo ang dalawang awtor kaya’t ang kanilang mga kuwento ay tunay na “isang natatanging karanasan.”

Hindi madaling magsalin sa wikang Ingles dahil hindi ito ang aking unang wika. Madalas, para akong nangangapa sa dilim para makapili ng pinakaangkop na salita. At upang maramdamang lubos ang tunggalian (boksing) nina Impen at Ogor sa “Impeng Negro,” nang sa gayo’y maging mabisa ang salin, nagtiis pa akong manood ng pelikula tungkol sa boksing!

Tunay na isang natatanging karanasan sa larang ng pagsasalin!

Mga katangian ng mahusay na salin

Ayon sa Summer Institute of Linguistics (SIL), ang isang mahusay na salin ay dapat magtaglay ng tatlong katangian na ang akronim ay CAN:

Clear  (malinaw)

Accurate (wasto)

Natural (natural ang daloy ng mga pangungusap)

Samakatuwid, ang mahusay na salin ay madaling maintindihan ng target na mambabasa; kailangan ding ito’y wasto, o kung ano ang sinasabi ng orihinal na awtor ay iyong-iyon din ang ipinapahayag ng salin sa ibang wika.  Ang pagiging natural naman ay tungkol sa pagiging madulas ng mga pahayag sa tunguhang lenggwahe na parang orihinal nan sinulat sa wikang pinagsalinan – sa maikling salita, hindi tunog-salin.

Sinabi ni Lawrence Venuti sa kanyang The Translator’s Invisibility (1995) na hindi dapat “makita” ang tagasalin. Gaya ng sinabi ni Norman Shapiro (mula kay Venuti, sinipi nina Batnag at Petras, 2009:106): “ang pagsasalin ay pagtatangkang makalikha ng isang tekstong napakalinaw kaya’t parang hindi salin…. Walang dapat makapansin na ito’y salin.”

Bagong direksiyon sa pagsasalin

Ngunit sa kasalukuyan, sa pagsasalin ng mga akdang pampanitikan mula sa mga rehiyon, may bagong direksiyon sa pagsasalin na kontra sa pahayag sa itaas.

Noong panahon ng kolonyalismong Kastila, iisa ang direksiyon ng pagsasalin –  mula Kastila tungong Tagalog at iba pang katutubong mga wika; samakatuwid, mula sa dominante tungo sa kolonisadong wika. Ito, ayon kay Villareal (1994), ay pagtatangkang kontrolin ang buong pagkatao ng mga tagatanggap ng mga salin, sa pamamagitan ng pagkitil sa kanilang pagkamalikhain. Gayunman, hindi naging lubusang tagatanggap lamang ang ating mga ninuno na nagsilbing tagasalin ng mga obrang nasusulat sa Kastila. Nakuha pa rin nilang igiit ang orihinalidad: ang bunga ay mga tulang ladino, awit, korido, moro-moro, pasyon, na may sariling tatak ng kultura ng wikang pinagsasalinan. Samakatwid, noon pa man, naigiit na ng tagasalin ang sarili sa pamamagitan ng kanyang sining kaya’t ang pagsasalin ay nagsilbing akto ng pagpapalaya.

Nagpapatuloy ang paggigiit na ito ng sarili sa pagsasalin ng panitikang panrehiyon sa kasalukuyan. Sa kanyang salin ng sampung sugilanon, o maikling kuwentong Hiligaynon, ginamit ni Villareal ang leksikon, gramatika, diskors at pragmatika upang mapapintig sa salin sa Filipino ang wika at kulturang Hiligaynon. Ganito ring paniniwala ang isinusulong ni John Barrios sa kanyang “Ang Pagsasa-Filipino ng Sugidanon: Isang Ma(pagpa)layang Pagsasalin ng Nilupig na Kaalaman” (nasa aklat na ito).

Para sa kanila, ang salin ay hindi salaming walang pingas kung kaya’t hindi mahahalatang salin, kundi isang bagong akda sa ibang wika ngunit nagtataglay pa rin ng sariling kakanyahan at sariling tatak ng kultura at wikang pinagmulan. Ang salin, kung gayon, ay sumasalamin sa wika at kultura ng orihinal, hindi nagtatakwil dito sa pamamagitan ng lubusang pag-angkin sa wika at kultura ng tunguhang lenggwahe (TL). Upang maisagawa ito, pinanatili nila sa salin ang mga salitang kultural mula sa simulaang lenggwahe (SL) at nagpasok ng mga salita at   konseptong tanging kanila lamang. Ang bunga ay pampanitikang salin na may potensyal na magpayaman sa wikang Filipino dahil taglay nito ang wika at kultura ng simulaang lenggwahe,

Sa maikling salita, ang salin ay salin at kailangang ibandila sa lahat bilang salin.  Kung pakakaisipin, bakit nga ba magbabasa ka pa ng panitikang hindi sa iyong sariling wika isinilang – hindi ba’t dahil ibig mong maranasan din ang karanasan ng ibang lugar? Bakit pa magbabasa ang mga Amerikano, halimbawa, ng mga akda ng mga Pilipino kung tunog-Amerikano at lasang Amerikano din lamang ang kanilang maririnig at malalasahan?

Gaya ng dalawang tagasalin na nabanggit sa itaas, ito rin ang naging panuntunan ko sa pagsasalin sa Ingles ng dalawang maikling kuwentong  nasabi na. Ngunit wala akong ginamit na mabibigat na terminolohiya; hindi ko ito tinawag na “ma(pagpa)layang salin” (Barrios) o “re-framing the sign” (Villareal)  kundi simpleng pagpapatikim sa target audience ng “flavor of the original,” pagpapalasap sa dayuhang mambabasa ng linamnam ng orihinal. Sa ibang salita’y pagpaparanas sa kanila ng natatanging karanasang pampanitikan ng mga Pilipino.

Pagpapaliwanag sa proseso ng pagsasalin:ang pamaaraang segmentasyon

Ang pagsasalin ay hindi lamang produkto, o ang tapos nang salin. Mahalaga ring maunawaan ang prosesong pinagdaanan ng isang teksto bago ito naging isang tapos na salin. Isang mabisang paraan sa pagpapaliwanag ng proseso ng pagsasalin ang segmentation technique o pamaraang segmentasyon. Narito ang ilang halimbawa mula sa “Malalim ang Gabi.”

Orihinal Salin Paliwanag
Pamagat: Malalim ang Gabi Title: Deep is the Night Maikli, siksik ng kahulugan, ang pamagat ng orihinal. Kaagad itong lumilikha ng salagimsim na nananatili sa buong naratibo. May pahiwatig na rin sa pamagat pa lamang kung ano ang mangyayari sa kuwento.

Kung susundan ang karaniwang ayos ng pangungusap sa Ingles, ang magiging salin ay “The Night is Deep.”  Ang “Deep is the Night,” na sunod sa estruktura ng orihinal, ay agad tumatawag ng pansin dahil sa estrukturang lihis sa karaniwan.

Hus! Heto pala’t di pa nauunat ang barong ito ni Totoy.” Hus! So here’s Totoy’s shirt, not pressed yet.” Walang katumbas sa Ingles ang “hus,” na bulalas ng galak, at iba pang damdamin. Pinanatili sa salin upang mahuli ang lasap ng usapan sa orihinal.
Madilim noon… It was dark then… Dalawang salita lamang sa orihinal na tinumbasan ng apat na salita sa salin. Sa Filipino, posible ang pangungusap na walang simuno, na hindi posible sa Ingles.
Dumungaw. He looks over the window. Ang orihinal ay gumamit ng mga pangungusap na staccato – maikli, putol-putol, upang magpanatili ng atmospera ng kaigtingan. Iisang salita sa orihinal, ngunit sa salin, kailangang pangungusap na may buong simuno at panaguri ang maging salin. Pansinin din na ginamit ang historical present sa bahaging muling nagaganap sa isip ni Oming ang tapos nang pangyayari.
Mga tao! Several men! Kahit hindi sinabing mga lalaki ang dumating, makukuha sa konteksto ang kahulugang ito. Hindi makukuha ang bigat ng pagdating  ng kalalakihan kung “Men!” lamang ang salin.
At may nagbaba ng hagdan! Someone pulls down the detachable stairs. May dagdag na im-pormasyong wala sa orihinal, na natatanggal ang hagdan sa mga bahay sa pook-rural. Maiintindihan na ng tagabasa ng orihinal ang detalyeng ito ngunit kailangang idagdag para sa mga dayuhang mambabasa.
“Nagsumbong ka sa mga kuwan, ano?” “You informed the kuwan, didn’t you?” Isang libo at isa ang kahulugan ng “kuwan” na magagamit na pamuno sa alin mang usapan. Pinanatili ito dahil nasa kultura ng mga Pilipino. Sa kuwento, ang “kuwan” ay tumutukoy sa isa sa dalawang nagtutunggaliang puwersa, ang gobyerno at ang mga taong labas, na sa tindi ng takot ng mga mamamayan ay hindi nila mapangalanan kundi ng pangkalahatang tawag na “kuwan.”
Umurong nang umurong hanggang sa masalat ng kanyang mga paa ang kamuning na balilang parating kapiling niya sa pagtulog. He keeps stepping back until his feet touch   his bludgeon, the kamuning na balila, which he always rests beside him in his sleep. Ang kamuning ay isang uri ng matigas na puno samantalang ang balila ay kapirasong kahoy na may sukat na isang metro na magagamit na sandata. Hindi sapul ng “bludgeon” ang kahulugan nito ngunit magbibigay ito ng idea sa mambabasa kung ano ito. Hindi ito mabibigyan ng angkop na katumbas kaya pinanatili sa salin.

Ilan pang paraan ng pagsasalin

Mas mahaba nga ba ang salin kaysa sa orihinal? Likas na mas mahaba nga ba ang mga pangungusap sa Filipino kaysa sa Ingles?  Nagiging mas mahaba nga ang salin kaysa sa orihinal, sa mga pagkakataong hindi maiiwasan. Ang dalawang kuwentong tinatalakay sa papel na ito ay nagpapakita ng isang katangian ng wikang Filipino na wala sa Ingles – posible ang isang salitang pangungusap sa Filipino, ang pangungusap na walang simuno, at may mga salita sa Filipino na ispesipiko ang kahulugan (halimbawa: pumikit, na alam na nating mata  lamang ang sangkot, ngunit walang isang-salitang katumbas sa Ingles). Sa ganitong mga pagkakataon, nagiging mas mahaba ang salin sa Ingles kaysa sa orihinal na Filipino. Isa pa, nabanggit nang gumamit ng staccato sentences ang mga orihinal na awtor -  maiikli, putul-putol na pangungusap, na kung minsan ay hindi kayang tumbasan ng gayon ding putul-putol na pangungusap sa Ingles. Nasa ibaba ang ilang halimbawa.

  1. Sa maraming pagkakataon, posible ang isa-sa-isang tumbasan.

Orihinal Salin

Dagok. Papaluka. Dagok, bayo, Punch. Jab. Punch, pound, pound,

bayo, dagok, dagok… punch, punch…

  1. Ang isang pangungusap na binubuo ng isang salita ay maaaring tumbasan ng isa ring salita.

Orihinal Salin

Bukas kaagad ang mga mata ni Sinang’s eyes were at once wide

Sinang. Nagkamalay. Open. Alerted.

  1. Ang mga parirala ay matutumbasan ng parirala rin.

Orihinal Salin

Ng kawalang-malay. Of innocence.

Ng pansamantalang kamatayan. Of temporary death.

Ng mga kasawian. Of despair.

Ng kawalang-hanggan. Of eternity.

  1. Ngunit hindi laging ganito. Kung minsan, ang isang parirala ay hindi maisasalin sa parirala rin. At ang isang salitang pangungusap sa Filipino ay hindi matutumbasan ng isang salita rin lamang sa Ingles.

Orihinal Salin

a. Sandali ng paglimot. a. It was a moment of forgetting.

b. Nagulantang ang batang b. The sleeping child was startled.

natutulog. Umiyak. He whimpered.

  1. Kung minsan, kailangang pagsamahin sa iisang pangungusap ang ilang maiikling pangungusap sa orihinal.

Orihinal Salin

    1. Nagpipihit siya. Tatagilid. Naiiri. Pushing, Impen struggled to turn

Muling matitihaya. over on one side several times.

Again, only to lie supine.

b. Hinawakang mahigpit. Nagpilit He holds the balila tightly, struggles

tumayo. to stand up.

  1. Ang isang salita sa orihinal ay tinumbasan ng 3 salita.

Orihinal Salin

At iwinasiwas ang kanyang hawak. He swings it.

Nakahagip. He hits one.

Ang paggamit ng historical present sa “Malalim ang Gabi”

Sa maikling kuwentong “Malalim ang Gabi,” gumamit ang awtor ng daloy ng kamalayan. Ang pangunahing tauhan, si Oming, ay paulit-ulit na dinadalaw ng kakila-kilabot na pagkamatay ng kanilang mga kapitbahay, ang mag-asawang Elias at Sisa. Sa isip ni Oming ay muling nabubuhay ang pangyayaring walang nakasaksi; tanging ang ayos ng mga bangkay ng dalawa ang pagbabatayan ng matinding hirap na dinanas nila.

May dalawang aksyon sa kuwento, kung gayon, ang realidad ng buhay nina Oming at Sinang, at ang mga pangyayaring sa isip ni Oming nagaganap na nakikipagsalimbayan sa realidad ng buhay. Ginamit ko ang historical present para isalaysay ang pangyayaring nagaganap sa isip ni Oming; sa gayo’y iba ang pagsasalaysay nito at nagiging mas matindi at mas maigting dahil mas buhay ang pagsasalaysay.

Halimbawa:

Orihinal Salin
Pinagtatadyakan ng nagsipanhik ang pinto. The men savagely kick the door.
Nabuksan. It is opened.
“Walang sisigaw!” “No one will shout!”
Nilapitan ng unang lalaki si Elias at tinutukan ng rebolber sa dibdib. The first to enter go straight to Elias on whose chest he fixes his revolver.
“Dapa!” “Lie down!”
Umurong si Elias. Elias steps back.
“Dapa!” “Down!”

Pagpapalasap ng orihinal

Sa bahaging naratibo, sinikap ng tagasalin na maging madulas at idyomatiko ang tunguhang lenggwahe. Saan na papasok ang lasap ng orihinal? Pinapanatili ng salin ang mga salitang maituturing na nakabuhol sa kultura ng orihinal, tulad ng mga katawagan ng paggalang sa nakatatanda at mga salitang hindi matutumbasan sa Ingles dahil sa taglay na bigat ng kulturang lokal.

Orihinal Salin
Ibig nang maluha ni Mang Intong. Mang Intong almost cries.
Dinarampian ni Impong Menang ang kanyang mga mata. Impong Menang is lightly dabbing her eyes with her handkerchief.
Santa Mariang Ina ng Awa… ang buhay natin ay sa manok na anakin…” Santa Mariang Ina ng Awa … our lives have become like chicken’s…”
“Kailan pa po kaya tatahimik, Poon Namin?” “When will peace be restored here, Poon Namin?”
“Tingnan mo nga lang, ay…” “What a sad fate, ay…”
“E si Elias, nasa huntahan pa kagabi kina Kuya Terong.” “And Elias, he was in the huntahan last night at Kuya Terong’s.”

May ilan ding salitang hindi tinumbasan sa Ingles, tulad ng mga halimbawang ito mula sa “Impeng Negro.”

Orihinal Salin
Mula sa kinatatalungkuang giray na batalan, saglit siyang napatigil sa paghuhugas ng mumo sa kamay. At the dilapidated batalan where he squatted, momentarily he stopped washing off the particles of rice in his hand.
Isinaboy niya ang tubig na nasa harap. Muli siyang tumabo. He splashed the water in front of him, then dipped water anew with a tabo.

Kongklusyon

Naniniwala ako na ang panitikan ay tala ng mga natatanging karanasan ng lipunang lumikha nito. Sa pagsasalin, mahalagang mailipat sa tunguhang lenggwahe ang natatanging karanasang ito. Mahalagang maipatikim sa mga mambabasang may ibang wika ang lasap at linamnam ng orihinal. Ang salin ay salin; hayaang mabakas dito ang wika at kultura ng pinagmulang teksto.

Mga Sanggunian

Batnag, Aurora E. at Jayson D. Petras. 2009. Teksbuk sa Pagsasalin. Quezon City: C & E

Publishing, Inc.

Batnag, Aurora E. 1997. Pagbubuo ng Teorya sa Pagsasalin ng Tula: Paglalapat sa mga

Piling Tulang Africano. Di nalathalang disertasyon. Maynila: Philippine Normal

University.

_______________. 1982. A Translation into English of Two Short Stories Originally

Written in Pilipino with an Explanation of the Translation Process. Di nalathalang

tesis. Maynila: Manuel L. Quezon University.

______________, 1980a. Translation Commentary. Proyektong iniharap para sa kursong

Advanced Certificate Course on Translation in Southeast Asia: Problems,

Techniques and Procedures. Republic of Singapore: Regional Language Centre.

_____________. 1980b. Translation Production. Proyektong iniharap para sa kursong

Advanced Certificate Course on Translation in Southeast Asia: Problems,

Techniques and Procedures. Republic of Singapore: Regional Language Centre.

Venuti, Lawrence. 1995. The Translator’s Invisibility. USA & Canada: Routledge.